Uzay Hukukuna Giriş

Devletlerin askeri, diplomasi, yapay zekâ ve teknoloji gibi alanlarda söz sahibi olma yarışına uzay da eklenmiş durumdadır. Uzaya ilişkin bilinmezlikler zaman geçtikçe biraz daha aydınlatılmaktadır. 1957 yılında Sovyetler Birliği’nin Sputnik 1’i uzaya fırlatmasının ardından, Amerika Birleşik Devletleri 1958’de Explorer 1’i uzaya göndermiştir. Bu gelişmeler sonrasında devletlerin politikaları uzay hukuku üzerine yoğunlaşmış, yerel çalışmaların ötesine geçilerek uluslararası hukuk alanında çeşitli anlaşmalar yapılmıştır.

Türkiye’nin de üyesi olduğu Uzayın Barışçıl Amaçlarla Kullanımı Komitesi, Ay Anlaşması ve sorumluluğa ilişkin uluslararası düzenlemeler uzay hukukuna dair başlıca çalışmalardandır. Bu alandaki çalışmaların çeşitlenmesi ve devletler arasındaki rekabetin artmasıyla birlikte, uzayın silahsızlandırılması ve emredici hukuk kurallarının (jus cogens) uzayda uygulanabilirliği gibi konular önem kazanmıştır. Bu durum, yalnızca uzay faaliyetlerinde bulunan devletler açısından değil, tüm uluslararası toplum bakımından ortak bir sorumluluk doğurmaktadır. Bu çerçevede uzayın tanımının ve sınırlarının belirlenmesi büyük önem taşımaktadır. Halihazırda farklı görüşler mevcut olmakla birlikte, üzerinde uzlaşı sağlanmış ortak bir uzay tanımı bulunmamaktadır. Uzayın sınırlarının belirlenmesi; ortak miras kavramı, uzayın silahsızlandırılması ve sorumluluğun kapsamının tespiti gibi konular açısından belirleyici niteliktedir. Bu konuda iki temel yaklaşım öne çıkmaktadır: sahacı yaklaşım ve işlevselci yaklaşım. Sahacı yaklaşım; uzay sınırının nereden başlayacağı üzerine yoğunlaşıp devletlerin egemenlik ve faaliyet alanını belirlenen sınır üzerinden açıklamaya çalışırken; işlevselci yaklaşıma göre sınır ve tanım gibi teknik konulardan ziyade faaliyetlerin esasına girerek nitelendirmelerde bulunmaya çalışılır.

Uzayın barışçıl kullanımına ilişkin olarak “barışçıl” kavramının kapsamı da ayrı bir tartışma konusudur. Bu bağlamda farklı yaklaşımlar bulunmaktadır. Bir görüşe göre barışçıl kullanım, saldırgan olmayan faaliyetleri ifade ederken; diğer bir görüşte ise askeri olmayan faaliyetler şeklinde yorumlanmaktadır. Bu farklı yaklaşımlar, uzay faaliyetlerinin sınırlarının belirlenmesinde önemli sonuçlar doğurmaktadır.

Uzay, her ne kadar yeni bir alan olmasa da bu alandaki çalışmaların yoğunluğu görece yeni sayılabilecek bir düzeydedir. Bu nedenle uzayın tanımı ve sınırları, barışçıl kullanımın kapsamı ve sorumluluğun belirlenmesi gibi konularda daha kapsamlı ve dikkatli teknik incelemelere ihtiyaç duyulmaktadır.

Gelişen dünya düzeninde sosyal bilimler ile fen bilimlerinin önemi giderek artmaktadır. Devletler, kendi politikaları doğrultusunda bu alanlarda yürütülen araştırma faaliyetlerine büyük önem vermektedirler. Nitekim Türkiye’de Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’na bağlı olarak 13.12.2018 tarihinde Türkiye Uzay Ajansı’nın (TUA) kurulması, uzaya yönelik hedeflerin gerçekleştirilmesi açısından önemli bir gelişmedir. Farklı ülkelerle gerçekleştirilen iş birlikleri ve yürütülen faaliyetler, gelecekte yapılacak çalışmalar için örnek teşkil etmektedir. Günümüzde uluslararası anlaşmalar ve çeşitli kuruluşlar aracılığıyla uzay hukukunun altyapısı oluşturulmaya çalışılmakla birlikte, bu alanda daha kapsamlı ve ayrıntılı düzenlemelere ihtiyaç duyulmaktadır

Rostra-Hukuk Meclisi olarak uzayı hukuki boyutuyla incelemeyi ve bu alanda akademik çalışmalar yürütmeyi hedeflemekteyiz. Bu yazı, yayımlanacak çalışmaların ilki olup, uzay hukukuna ilişkin temel sorunlar hakkında genel bir çerçeve sunmayı amaçlamaktadır.

 YARARLANILAN KAYNAKLAR

1. AKBAY Berna, “Uzay Hukuku ve Uluslararası Hukuk İlişkisinde Mevcut Sorunlara Dair Bir Analiz”, Uluslararası İktisadi ve İdari Çalışmalar Dergisi, Yıl: 2023, Cilt 1, Sayı 1.
2. KATIMAN Esra, “Uluslararası Hukukta Uzay Ajansları ve Ulusal Uzay Hukukunda Yasal Çerçeve Yeterlilik Sorunu”, Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi (ASEAD), Yıl: 2022, Cilt 9, Sayı 2, s. 66–84.
3. SEVİM Onur Utku, “Uzay Kaynaklarının Kullanımına İlişkin BM Perspektifi”, Adalet Dergisi, Yıl: 2022/, Sayı 69, s. 351–372, DOI: 10.57083/adaletdergisi.1217798