NASA, bilimsel araştırmaları sürdürmeyi, başka gezegenlerde yaşamanın ve çalışmanın etkilerini incelemek için Ay’ın güney kutbunda kalıcı üsler kurmayı hedeflemektedir. Artemis görevleri olarak adlandırılan bu çalışmalar sonucunda elde edilecek keşifler daha sonra, Mars’ta yapılacak keşifler de dahil olmak üzere, gelecekteki birçok uzay faaliyetinin zeminini hazırlamaktadır. 1
Ay’ın her iki kutbunda su içeren maddelerin varlığına ilişkin bulgular, Ay’da gerçekleştirilecek faaliyetler açısından önemli rol taşıyabilir. Özellikle Kalıcı Gölgeli Bölgelerde (PSR) bulunan bu kaynaklar, astronotların yaşam destek ihtiyaçlarının karşılanması ve yakıt üretimi açısından Yerinde Kaynak Kullanımı (ISRU) yaklaşımıyla değerlendirilebilir. Bununla birlikte, bu kaynakların niteliği ve kapsamı henüz yeterince bilinmemektedir.2
1967 Dış Uzay Anlaşması’nın ilk maddeleri uzay hukukunun temelini oluşturmaktadır. Anlaşma’nın 1. maddesine göre uzayın keşfi ve kullanımı hiçbir ayrım gözetilmeksizin tüm ülkelerin yararı ve çıkarları doğrultusunda yürütülür. 2. maddeye göre ise uzay, egemenlik ilanı, kullanma veya işgal suretiyle veya herhangi bir suretle milli mülkiyet altına alınamaz. Yürürlükteki uluslararası uzay hukuku, Ay ve diğer gök cisimlerinin yer altı zenginliklerine ve doğal kaynaklarına ilişkin özel hukuk kuralları öngörmemekle birlikte, kural olarak bu kaynakların işletilmesini yasaklamış da değildir. Hukuk doktrininde ise, bu anlaşmanın 2. maddesinin gök cisimlerinin doğal kaynaklarına ilişkin iki temel görüş vardır: birinci görüş, yalnızca gök cisimlerinin değil, onların doğal kaynaklarının da gasp edilmeyeceğini ileri sürmektedir. İkinci görüşe göre ise bu madde, gök cisimlerinin yer altında ve yüzeyine ilişkin işletme hakkını, doğal kaynakların çıkarılmasını yasaklamadığını savunulmaktadır.3
ABD, “insanlığın ortak mirası” kavramına karşı Artemis Anlaşmaları’nı geliştirdi. Ancak bu belge, büyük ölçüde ABD iç hukukuna dayanması ve Ay’ı fiilen bir “Amerikan kolonisi” haline getirilmesi nedeniyle birçok eleştiriye uğramıştır.4 Anlaşmaların başka bir dikkat çekici özelliği, başlangıç bölümü, “uzay mirasının” (“outer space heritage”) korunmasında ortak bir menfaati kabul etmektedir. Bu kavram, “insanlığın ortak mirası” ile aynı anlama gelmez; tamamen farklı bir hukuki kategoridir.5 Uzay mirası, tarihi açıdan önem taşıyan iniş alanlarını, eserleri, uzay araçlarını ve diğer faaliyetleri korunmasını amaçlayan bir kavramken; insanlığın ortak mirası, gök cisimleri ve kaynaklarının mülk edinilmezliğini ve faydalarının paylaşmasını öngören bir hukuki terimdir.
Fakat asıl tartışma Artemis Anlaşmaları’nın 10. bölümünün 2. fıkrası etrafında dönmektedir. Bu fıkra, 1967 Anlaşması’na atıfta bulunarak, kaynak çıkarma ile egemenlik iddiası arasına ayrım yapar ve uzay madenciliğinin ekonomik zeminini hazırlar. Kaynakların yoğunlaştığı sınırlı bölgelerde yapılacak faaliyetler, diğer devletlerin Ay yüzeyine serbest erişimini sınırlandırabilir. Bu durum, hukuken egemenlik iddiası sayılmasa bile ekonomik ve teknolojik üstünlüğe sahip devletlerin söz konusu kaynaklar üzerinde hakimiyet kurmasına yol açarak, 1967 Anlaşması’nın eşitlik ve uzayın bütün insanlığın yararına kullanılması ilkelerine ters düşer.
Yazarın diğer yazıları için: https://rostrastrateji.org/category/aliia-sattarova/
Kaynakça
- https://airandspace.si.edu/stories/editorial/what-artemis-program
- https://ntrs.nasa.gov/citations/20210016849
- Вылегжанин А.Н., Юзбашян М.Р., & Алексеев М.А. (2021). МЕЖДУНАРОДНО-ПРАВОВЫЕ ПЕРСПЕКТИВЫ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ПРИРОДНЫХ РЕСУРСОВ ЛУНЫ И ДРУГИХ НЕБЕСНЫХ ТЕЛ. Горный информационно-аналитический бюллетень (научно-технический журнал), (3-1), 155-172.
- В.А. Сучков, & Е.Л. Фарафонтова (2021). ПРАВОВОЙ АСПЕКТ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ КОСМИЧЕСКОГО ПРОСТРАНСТВА И КОЛОНИЗАЦИИ ЛУНЫ. Актуальные проблемы авиации и космонавтики, 3 , 859-861.
- Попова Олеся Андреевна (2021). НАЦИОНАЛЬНОЕ ПРИСВОЕНИЕ ПРИРОДНЫХ РЕСУРСОВ В МЕЖДУНАРОДНОМ КОСМИЧЕСКОМ ПРАВЕ. Международное право и международные организации, (1), 46-59.